Θεσσαλία: Οι 4 πρωτοπόροι φράκτες που θωρακίζουν κατά των πλημμυρών

Σε λίγες μέρες συμπληρώνονται τρία χρόνια από την εκδήλωση των ακραίων καιρικών φαινομένων με την ονομασία «Daniel» και «Elias», που έπληξαν κυρίως την Περιφέρεια Θεσσαλίας τον Σεπτέμβριο του 2023. Αυτές οι δύσκολες καιρικές συνθήκες, με έντονες βροχές και δυνατές καταιγίδες, είχαν ως αποτέλεσμα σοβαρές καταστροφές σε πολλές περιοχές, περιλαμβάνοντας οικισμούς, επιχειρήσεις και αγροτικές καλλιέργειες. Το εύρος της καταστροφής εγείρει ανησυχίες για την ανθεκτικότητα του φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος απέναντι στις προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής.

Αμέσως μετά τις καταστροφές, τον Οκτώβριο του 2023, το Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΤΜΧΠΠΑ) της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας ανέπτυξε έναν εκτενή οδικό χάρτη δράσεων που στοχεύει στην ανθεκτικότητα του περιβάλλοντος της Θεσσαλίας. Οι προτάσεις περιλαμβάνουν στρατηγικές για την αντιμετώπιση των αυξανόμενων πιέσεων από τις κλιματολογικές αλλαγές και τις σχετικές μεταβολές στις βροχομετρικές και υδρολογικές παραμέτρους.

Η κλιματική αλλαγή και τα νέα βροχομετρικά δεδομένα

Σύμφωνα με επιστημονικές μελέτες, η κλιματική αλλαγή προκύπτει από φυσικές διαδικασίες σε συνδυασμό με ανθρωπογενείς δράσεις, οι οποίες έχουν σοβαρές επιπτώσεις στην ανθρώπινη ζωή και το περιβάλλον. Οι ανθρώπινες δραστηριότητες επηρεάζουν την ατμόσφαιρα της Γης, εντείνοντας τις φυσικές κλιματικές διακυμάνσεις. Τα τελευταία χρόνια, η εντεινόμενη ανθρώπινη δραστηριότητα και η αλόγιστη εκμετάλλευση των φυσικών πόρων συμβάλλουν στην αύξηση της θερμοκρασίας και στην επιδείνωση της κλιματικής αλλαγής.

Μελέτες καταδεικνύουν ότι μία από τις κύριες συνέπειες της κλιματικής αλλαγής είναι η αύξηση της συχνότητας και της έντασης των ακραίων καιρικών φαινομένων, όπως πλημμύρες, καύσωνες και πυρκαγιές. Οι προβλέψεις δείχνουν ότι οι καύσωνες θα γίνονται συχνότεροι και πιο παρατεταμένοι, κάτι που θα αυξήσει τον κίνδυνο πυρκαγιών και θα επιταχύνει την ερημοποίηση ορισμένων περιοχών. Αντίστοιχα, η συχνότητα και η ένταση των βροχοπτώσεων αναμένεται να αυξάνονται, προκαλώντας πλημμυρικά επεισόδια σε αστικές και μη αστικές περιοχές.

Η Θεσσαλία αναδεικνύεται ως μία από τις πιο πληγείσες περιοχές στην Ελλάδα από τα ακραία καιρικά φαινόμενα. Από τον Σεπτέμβριο του 2020 έως τον Σεπτέμβριο του 2023, τρία χαρακτηριστικά μετεωρολογικά χαμηλά, που ονομάστηκαν «Ιανός», «Daniel» και «Elias», έπληξαν τη Θεσσαλία, προκαλώντας καταστροφές. Αυτά τα φαινόμενα συνοδεύτηκαν από σφοδρούς ανέμους και ισχυρές βροχοπτώσεις, που οδήγησαν σε καταστροφικές πλημμύρες και σοβαρές ζημιές.

Το φαινόμενο «Daniel» είχε μεγάλες επιπτώσεις στις αγροτικές και κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις, με τις πλημμυρισμένες εκτάσεις στη θεσσαλική πεδιάδα να ξεπερνούν το 1 εκατομμύριο στρέμματα. Προκάλεσε ζημιές σε γέφυρες, υποδομές και το σιδηροδρομικό δίκτυο. Πολλοί οικισμοί και περιοχές τη Λάρισας υπέστησαν σοβαρές ζημιές από τις πλημμύρες, με πολλά κτίρια να καταρρέουν και πολλά οχήματα και επιχειρηματικός εξοπλισμός να καταστρέφονται. Υπήρξαν επίσης απώλειες σε ανθρώπινες ζωές και έφυγαν πολλοί κάτοικοι από τις κατοικίες τους.

Ενδεικτικά, τα υδρολογικά δεδομένα του φαινομένου «Daniel» δείχνουν τη σοβαρότητα της κατάστασης:

• Στη Ζαγορά του Πηλίου, οι βροχοπτώσεις κατά τη διάρκεια 24 ωρών ανήλθαν σε 754 mm, και σε 48 ώρες σε 1.092 mm, σημειώνοντας το μεγαλύτερο ύψος βροχής που έχει καταγραφεί στην Ελλάδα.
• Στην Πορταριά, οι βροχοπτώσεις σε 48 ώρες έφτασαν τα 884 mm, με την παρατήρηση να διακόπτεται λόγω βλάβης του μετεωρολογικού σταθμού.
• Νότιες περιοχές της Π.Ε. Καρδίτσας δέχθηκαν 550-600 mm βροχής σε 48 ώρες.

Τα ύψη των βροχοπτώσεων ξεπέρασαν κατά πολύ τις αρχικές προβλέψεις της Μονάδας ΜΕΤΕΟ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, που είχε εκτιμήσει ανώτατο όριο 700 mm για τις ανατολικές πλαγιές της Πίνδου και της ανατολικής Θεσσαλίας σε 72 ώρες.

Χωρικός Σχεδιασμός και Κλιματική Αλλαγή

Ως εκ τούτου, η διαχείριση των πλημμυρικών φαινομένων απαιτεί μια στρατηγική μετάβαση από την αντιμετώπιση των επιπτώσεων στην προληπτική δράση. Ο κίνδυνος των πλημμυρών πρέπει να θεωρείται αναπόσπαστο στοιχείο της εδαφικής ταυτότητας της Θεσσαλίας, καθοδηγώντας τον σχεδιασμό και τις πολεοδομικές αποφάσεις. Για τον σκοπό αυτό, προτείνεται ένας συνδυασμός άμεσων θεσμικών και οργανωτικών μέτρων.

Σχεδιασμός Ανθεκτικών Πόλεων και Οικισμών

Η έννοια της ανθεκτικότητας αναλύεται από το ΤΜΧΠΠΑ σε δύο άξονες: την προσαρμογή και τη μείωση των κινδύνων. Ο σχεδιασμός θα πρέπει να αναγνωρίσει την ευπάθεια του θεσσαλικού κάμπου καθώς και των παράκτιων περιοχών του Πηλίου. Ορισμένες προτάσεις περιλαμβάνουν:

(i) Μετεγκατάσταση Οικισμών: Προτείνεται να εξεταστούν εναλλακτικές γειτονικές τοποθεσίες για τους οικισμούς με υψηλό κίνδυνο, διδαγμένοι από την ιστορία, όπου αρχαίοι οικισμοί κατασκευάζονταν σε πιο ασφαλείς περιοχές.

(ii) Ειδικοί Όροι Δόμησης: Συστήνεται η απαγόρευση κατασκευής υπογείων και η υποχρέωση υπερύψωσης των ισογείων κατά 1 μέτρο στις ευάλωτες περιοχές. Για τις αστικές περιοχές, προτείνεται η υποχρεωτική κατασκευή κτηρίων σε πιλοτές.

(iii) Πράσινες και Μπλε Υποδομές: Ενθαρρύνεται η υιοθέτηση υδατοδιαπερατών υλικών και η δημιουργία κήπων βροχής, πράσινων στεγών, και η αναβάθμιση ρεμάτων που έχουν εγκιβωτιστεί.

Ανθεκτικές Συγκοινωνιακές Υποδομές

Η κακοκαιρία «Daniel» προκάλεσε εκτεταμένες ζημιές στο οδικό δίκτυο, με 70 χλμ.κατεστραμμένων οδών, 79 γέφυρες και 130 τεχνικά έργα στην Περιφέρεια Θεσσαλίας. Ο σχεδιασμός για τις νέες υποδομές θα πρέπει να καλύπτει τρία στάδια: Πρόληψη, Απόκριση και Ανάκαμψη. Είναι κρίσιμο τόσο οι υπάρχουσες υποδομές να ενισχυθούν όσο και οι νέες μελέτες να γίνουν σύμφωνα με τα σύγχρονα υδρολογικά δεδομένα. Επιπλέον, απαιτείται να καθοριστούν πλημμυρικές ζώνες όπου θα αποφεύγεται η κατασκευή νέων υποδομών.

Αντιπλημμυρικά Φράγματα: Η Μακροπρόθεσμη Λύση

Η γονιμότητα της θεσσαλικής πεδιάδας, που παλαιότερα ήταν αβαθής λίμνη, υπογραμμίζεται από την ανάγκη για αποστραγγιστικά έργα. Το ΤΜΧΠΠΑ σημειώνει ότι τα πλημμυρικά φαινόμενα ενισχύονται από την αυξανόμενη ένταση των βροχών. Η μακροπρόθεσμη λύση απαιτεί τη συγκράτηση υδάτων στα όρη πριν αυτά φτάσουν στον Πηνειό, ο οποίος δεν μπορεί να διαχειριστεί μεγάλες ποσότητες λόγω φυσικών περιορισμών. Οι ειδικοί προτείνουν την άμεση κατασκευή τεσσάρων αντιπλημμυρικών φραγμάτων, εστιάζοντας στις ευαίσθητες περιοχές:

(i) Φράγμα Ενιπέα (Παλιοδερλί): Αντιπλημμυρική προστασία για 107.500 στρέμματα και ύδρευση της περιοχής Φαρσάλων.

(ii) Φράγμα Μουζακίου: Μπορεί να λειτουργήσει αυτόνομα για τη ρύθμιση των υδάτων του Πάμισου, προλαμβάνοντας καταστροφές.

(iii) Φράγμα Πύλης: Σημαντικό για την προστασία από τον ποταμό Πορταϊκό.

(iv) Φράγμα Νεοχωρίτη: Στις παρυφές Αντιχασίων, θα εξασφαλίσει την αποτροπή πλημμυρών στην περιοχή Οιχαλίας Τρικάλων.

Η προστασία των πεδινών περιοχών απαιτεί το σχεδιασμό έργων στις ορεινές λεκάνες απορροής. Χωρίς ανάσχεση, οι ραγδαίες βροχές προκαλούν διαβρώσεις και μεταφορά φερτών υλών, με ετήσια εκτίμηση μεταφοράς περίπου 86 εκατομμυρίων κυβικών μέτρων στην Ελλάδα.

Διαβάστε επίσης